ਅਕਸਰ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਆਮ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਤੱਕ, ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਬਣਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋ ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣੋ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਹਿੰਦੂ ਹੋ ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਹਿੰਦੂ ਬਣੋ।” ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਫਿਰ ਸਿੱਖੀ ਕਿਉਂ? ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ, ਜਦੋਂ ਕੁਰਾਨ, ਬਾਈਬਲ ਅਤੇ ਵੇਦ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ?
ਸਿੱਖੀ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਾਸਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਉਂਦੀ। ਇਹ ਲੇਖ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਫੈਲ ਰਹੀਆਂ ਗਲਤ-ਫਹਿਮੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ।
ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲੀ ਆਤਮਿਕ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਨੇਊ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਾਗੇ ਵਾਲੇ ਜਨੇਊ, ਜੋ ਜਾਤ-ਵਰਨ, ਊਚ-ਨੀਚ ਅਤੇ ਮਰਦ-ਔਰਤ ਦੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ, ਦਾ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਪਰ “ਜਨੇਊ” ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਸੱਚ, ਦਇਆ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲੇ ਅਸਲੀ ਜਨੇਊ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਲਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਨਿਮਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਜੋਗ ਮਤ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਹਠ-ਯੋਗ ਦਾ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਉਹੋ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸੱਚ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਲਈ ਰਾਗ ਆਸਾ ਦੇ ਜਨੇਊ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਜਨੇਊ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਨਘੜਤ ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਚ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਰਤੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਸਲੀ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਰੀਤ ਨਿਮਾਜ਼, ਮਸੀਤ, ਪੰਜ ਵਕਤ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ
ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ “ਮੁਸਲਮਾਨ”, “ਜੋਗੀ”, “ਬ੍ਰਾਹਮਣ”, “ਪੰਡਿਤ” ਵਰਗੇ ਪੁਰਾਤਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਬਦ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ‘ਤੇ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਣੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਕੌਮਾਂ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ “ਮੁਸਲਮਾਨ” ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਮਾਨਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, “ਜੋਗੀ” ਉਹ ਜੋ ਹਠ-ਯੋਗ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, “ਬ੍ਰਾਹਮਣ” ਅਤੇ “ਪੰਡਿਤ” ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਸਨ।
ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ “ਸੱਚਾ ਜੋਗੀ”, “ਸੱਚਾ ਮੁਸਲਮਾਨ” ਆਦਿ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਇਹੋ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੁ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕੋ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਪਹਿਚਾਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰਮੁਖ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੁ-ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਹਰੀ ਅਰਥਵਾਰਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਭੇਦ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦ ਹਨ ਅਤੇ ਗਲਤ ਫਹਿਮੀਆਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
“ਮੁਸਲਿਮ” (مُسْلِم) ਦਾ ਮੂਲ ਅਰਥ ਹੈ: “ਉਹ ਜੋ ਸਮਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ” ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਵਾਲਾ।
ਇੱਥੇ ਧਿਆਨਯੋਗ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਬਰਾਹੀਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾ ਮੁਹੰਮਦ ਸੀ, ਨਾ ਕੁਰਾਨ ਸੀ, ਨਾ ਹਦੀਸ। ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਰਆਨ ਉਸਨੂੰ “ਮੁਸਲਿਮ” ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਮੁਸਲਮਾਨ” ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਹੈ: ਰੱਬ ਅੱਗੇ ਪੂਰਨ ਸਮਰਪਣ ਨਾ ਕਿ ਇਸਲਾਮ ਮੱਤ ਦਾ ਪੈਰੋਕਾਰ।
ਇੱਥੇ “ਮੁਸਲਮਾਨ” ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਿਕ ਹੈ, ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ, ਮੁਹੰਮਦ (ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਨਬੀ) ਜਾਂ ਹਦੀਸਾਂ (ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਕਹੇ ਤੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਲਿਖਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨ) ਦੇ ਮਾਨਣ ਵਾਲੇ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ “ਮੁਸਲਮਾਨ” ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਰੱਬ ਅੱਗੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਮਨੁੱਖ ਹੈ।
ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਵਾਰ ਨਿਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਮਸੀਤ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ:
ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ “ਨਿਵਾਜ”, “ਪੰਜੇ ਵਖਤ” ਅਤੇ “ਮਸੀਤ” ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਗੁਰਬਾਣੀ ਆਪ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ “ਪੰਜੇ ਵਖਤ” ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਬੜੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਦਿਨ ਦੇ ਖਾਸ ਸਮਿਆਂ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਨਿਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਵੇ। ਸਗੋਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਹਨ:
ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, “ਪੰਜੇ ਵਖਤ” ਦਾ ਭਾਵ ਅਰਥ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਇਸਲਾਮਿਕ ਫਿਕਹ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਨਿਮਾਜ਼ਾਂ.
ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ “ਮਸੀਤ”, “ਨਿਮਾਜ਼” ਅਤੇ “ਪੰਜ ਵਕਤ” ਦੇ ਅਸਲ ਗੁਰਮਤਿ ਅਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਮੁੜ ਉਸ ਸਲੋਕ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਉਧਰਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ:
ਇਹ ਸਲੋਕ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਰਸਮ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਇਹ ਅੰਦਰਲੀ ਬੇਧਿਆਨਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚੀ ਨਿਮਾਜ਼, ਸੱਚੀ ਮਸੀਤ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਪੰਜ ਵਕਤ ਅੰਦਰ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਰੰਗਦਾ ਹੈ, ਹਉਮੈ ਟੁੱਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਦੇ ਜਬਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਆਦਰ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਏ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰਮਤ (ਸਿੱਖੀ) ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰੁਕਨੁੱਦੀਨ, ਜੋ ਮੱਕਾ ਦੇ ਕਾਬਾ ਦਾ ਮੁਖ ਕਾਜੀ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਆਇਆ ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆ ਗਿਆ। ਤਾਜੁੱਦੀਨ ਦੀ ਡਾਇਰੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨੇ ਨਿਮਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਦਿੱਤੇ ਗੁਰਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਿਆ।
ਇਹ ਗੱਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਇੱਕ ਸ਼ੇਖ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਣ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਣ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਈ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਪਾਹੁਲ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਭਗਤੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਜੋਤ ਮੰਨਦੇ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ, ਕੇਸ ਰੱਖਦੇ, ਤਮਾਕੂ ਅਤੇ ਜਿਬਾਹ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹੀ ਕਾਬਾ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦਾ ਘਰ ਸੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਾਹੁਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ “ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਲੇਵਾ” ਜਾਂ “ਨਾਨਕ ਪੰਥੀ” ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਾਫ਼ਿਰ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਭਗਤ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਜੀ, ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ ਸਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਮਜ਼ਬ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਹੀਂ ਅਸਲੀ ਸੱਚ ਦਾ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਨਾਮ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਕੇਸਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾਬਤ-ਸੂਰਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਹੁੱਕਾ-ਤਮਾਕੂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਜੋਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਝੂਠ ਅਤੇ ਜੂਠ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸੱਚ ਅਤੇ ਸੁਚਮਤਾ ‘ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਨਿਰਦਯੀ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਥਾਂ ਦਇਆ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਭਰੀ ਖੁਰਾਕ ਚੱਖਦਾ ਹੈ, ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਬਰਾਬਰੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਾਫਿਰ ਜਾਂ ਬੇਗਾਨਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਸੋਚ-ਮਜ਼ਬ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ‘ਤੇ ਜੰਗ ਅਤੇ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦੀ।
ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਦੋਂ “ਸੱਚਾ ਮੁਸਲਮਾਨ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਸਲਾਮ ਮਜ਼ਹਬ, ਮੁਹੰਮਦ (ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਨਬੀ) ਜਾਂ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਗੁਰਮੁਖ ਲਈ ਜੋ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ-ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ “ਸੱਚਾ ਮੁਸਲਮਾਨ” ਇੱਕ ਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਹਉਮੈ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵਨ।
